Сарир — Википедия Перейти к содержанию БетӀераб меню БетӀераб меню переместить в боковую панель бахчизе Навигация БетӀераб гьумер ИгІлан А — Я Цебе ккараб гьумер Гьанжесел лӀугьа-рахъинал ГІахьаллъи ЖамгӀияб портал Мажлис Гьанжесел хисизариял ЦІиял гьумерал Квеки Балагьизе Балагьизе Куц-мухъ Кьел Аккаунт гьабизе Жанире лӀугьине Персоналал тӀагӀалаби Кьел Аккаунт гьабизе Жанире лӀугьине Контент переместить в боковую панель бахчизе Начало 1 ЦӀар 2 Ракь 3 Тарих Отобразить/Скрыть подраздел Тарих 3.1 Сарир лъугьин 3.2 Сарир VII–XI гӀасрабазда 3.3 Сарир биххи 4 Пачалихъияб низам 5 ЖамгӀияб гӀуцӀи Отобразить/Скрыть подраздел ЖамгӀияб гӀуцӀи 5.1 Ханзаби 5.2 Тарханал ва батрикал 5.3 Рагъухъаби 5.4 Узденал 5.5 Райятал ва лагъзал 6 ХӀужаби 7 Адабият Отобразить/Скрыть содержание Сарир 19 мацӀ العربية Azərbaycanca تۆرکجه Català Čeština English Español Eesti فارسی Français Italiano ქართული Лезги Nederlands Português Русский Türkçe Українська 中文 РегӀелал хисизаризе Гьумер Гьоркьолъей авар ЦӀализе Хисизабизе Код хисизабизе История бихьизе ТӀагӀалаби ТӀагӀалаби переместить в боковую панель бахчизе Действия ЦӀализе Хисизабизе Код хисизабизе История бихьизе ГӀаммал Гьанире регӀелал Рухьарал хисизариял Файл цІазе Кидагосеб регӀел Гьумералъул хӀакъалъулъ информация Гьумер цитатинабизе Къокъаб URL щвезе Переключиться на устаревший парсер Басма/экспорт ТӀехь гӀуцӀизе PDF гӀадин жанибе реххизе Принталъул версия Цогидал проектазда Викигъамас Викибаянал элемент Куц-мухъ переместить в боковую панель бахчизе Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал {{cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Bakihanov/vved.phtml |lang=ru |title=Гюлистан-и Ирам |author=Аббас-Кули-ага Бакиханов |website=«[[Восточная литература (сайт)|Восточная литература]]» |date=1991 |accessdate=2020-07-06 |description=''<smallТекст воспроизведён по изданию: Аббас-Кули-ага Бакиханов. «Гюлистан-и Ирам». Баку. «Элм». 1991</small''}}</ref"},"хӀакимлъиялъул_форма":{"wt":""},"наслу":{"wt":""},"тӀадеги_параметр":{"wt":""},"параметралда_жаниб":{"wt":""},"тӀадеги_параметр1":{"wt":""},"параметралда_жаниб1":{"wt":""},"тӀадеги_параметр2":{"wt":""},"параметралда_жаниб2":{"wt":""},"тӀадеги_параметр3":{"wt":""},"параметралда_жаниб3":{"wt":""},"тӀадеги_параметр4":{"wt":""},"параметралда_жаниб4":{"wt":""},"тӀадеги_параметр5":{"wt":""},"параметралда_жаниб5":{"wt":""},"тӀадеги_параметр6":{"wt":""},"параметралда_жаниб6":{"wt":""},"бутӀрузул_титул2":{"wt":""},"бутӀрузул_титул3":{"wt":""},"бутӀрузул_титул4":{"wt":""},"бутӀрузул_титул5":{"wt":""},"бутӀрузул_титул6":{"wt":""},"бутӀрузул_титул7":{"wt":""},"бутӀрузул_титул8":{"wt":""},"бутӀрузул_титул9":{"wt":""},"бутӀрузул_титул10":{"wt":""},"бутӀрузул_титул11":{"wt":""},"бутӀрузул_титул12":{"wt":""},"бутӀрузул_титул13":{"wt":""},"бутӀрузул_титул14":{"wt":""},"бутӀрузул_титул15":{"wt":""},"бутӀрузул_титул16":{"wt":""},"бетӀер1":{"wt":""},"бетӀерасул_титул1":{"wt":""},"бутӀрузул_титул":{"wt":""},"бетӀерасул_сон1":{"wt":""},"бетӀерасул_сон2":{"wt":""},"бетӀер2":{"wt":""},"бетӀерасул_сон3":{"wt":""},"бетӀер3":{"wt":""},"бетӀерасул_сон4":{"wt":""},"бетӀер4":{"wt":""},"бетӀерасул_сон5":{"wt":""},"бетӀер5":{"wt":""},"бетӀерасул_сон6":{"wt":""},"бетӀер6":{"wt":""},"бетӀерасул_сон7":{"wt":""},"бетӀер7":{"wt":""},"бетӀерасул_сон8":{"wt":""},"бетӀер8":{"wt":""},"бетӀерасул_сон9":{"wt":""},"бетӀер9":{"wt":""},"бетӀерасул_сон10":{"wt":""},"бетӀер10":{"wt":""},"бетӀерасул_сон11":{"wt":""},"бетӀер11":{"wt":""},"бетӀерасул_сон12":{"wt":""},"бетӀер12":{"wt":""},"бетӀерасул_сон13":{"wt":""},"бетӀер13":{"wt":""},"бетӀерасул_сон14":{"wt":""},"бетӀер14":{"wt":""},"бетӀерасул_сон15":{"wt":""},"бетӀер15":{"wt":""},"бетӀерасул_сон16":{"wt":""},"бетӀер16":{"wt":""},"этап1":{"wt":""},"дата1":{"wt":""},"сон1":{"wt":""},"этап2":{"wt":""},"дата2":{"wt":""},"сон2":{"wt":""},"этап3":{"wt":""},"дата3":{"wt":""},"сон3":{"wt":""},"этап4":{"wt":""},"дата4":{"wt":""},"сон4":{"wt":""},"этап5":{"wt":""},"дата5":{"wt":""},"сон5":{"wt":""},"этап6":{"wt":""},"дата6":{"wt":""},"сон6":{"wt":""},"этап7":{"wt":""},"дата7":{"wt":""},"сон7":{"wt":""},"этап8":{"wt":""},"дата8":{"wt":""},"сон8":{"wt":""},"этап9":{"wt":""},"дата9":{"wt":""},"сон9":{"wt":""},"этап10":{"wt":""},"дата10":{"wt":""},"сон10":{"wt":""},"этап11":{"wt":""},"дата11":{"wt":""},"сон11":{"wt":""},"цебе":{"wt":""},"хадуб":{"wt":""},"цебе1":{"wt":""},"цебе2":{"wt":""},"цебе3":{"wt":""},"цебе4":{"wt":""},"цебе5":{"wt":""},"цебе6":{"wt":""},"цебе7":{"wt":""},"хадуб1":{"wt":""},"хадуб2":{"wt":""},"хадуб3":{"wt":""},"хадуб4":{"wt":""},"хадуб5":{"wt":""},"хадуб6":{"wt":""},"хадуб7":{"wt":""},"type_before":{"wt":""},"type_after":{"wt":""},"flag_p8":{"wt":""},"image_p8":{"wt":""},"p9":{"wt":""},"flag_p9":{"wt":""},"image_p9":{"wt":""},"p10":{"wt":""},"flag_p10":{"wt":""},"image_p10":{"wt":""},"p11":{"wt":""},"flag_p11":{"wt":""},"image_p11":{"wt":""},"p12":{"wt":""},"flag_p12":{"wt":""},"image_p12":{"wt":""},"p13":{"wt":""},"flag_p13":{"wt":""},"image_p13":{"wt":""},"p14":{"wt":""},"flag_p14":{"wt":""},"image_p14":{"wt":""},"p15":{"wt":""},"flag_p15":{"wt":""},"image_p15":{"wt":""},"flag_s8":{"wt":""},"image_s8":{"wt":""},"s9":{"wt":""},"flag_s9":{"wt":""},"image_s9":{"wt":""},"s10":{"wt":""},"flag_s10":{"wt":""},"image_s10":{"wt":""},"s11":{"wt":""},"flag_s11":{"wt":""},"image_s11":{"wt":""},"s12":{"wt":""},"flag_s12":{"wt":""},"image_s12":{"wt":""},"s13":{"wt":""},"flag_s13":{"wt":""},"image_s13":{"wt":""},"s14":{"wt":""},"flag_s14":{"wt":""},"image_s14":{"wt":""},"s15":{"wt":""},"flag_s15":{"wt":""},"image_s15":{"wt":""},"гӀуцӀана2":{"wt":""},"гӀуцӀана3":{"wt":""},"тагӀинабуна":{"wt":""},"тагӀинабуна2":{"wt":""},"тагӀинабуна3":{"wt":""},"баянал":{"wt":""},"викигъамас":{"wt":""},"nocat":{"wt":""}},"i":0}}]}' тарихияб пачалихъСарир ← → VI–XI Тахшагьар Хунзахъ Дин Аваразул мифология, Насранияб Халкъ 12 азар хъизан[1] Сарир, Серир, яги Авар — аваразул[2] VI - XI гӀасрабазда Бакъаккул Кавказалъул мугӀрузда гин гӀатӀиракьазда букӀараб гьоркьохъел гӀасруязул хӀукумат. ЦӀар[хисизабизе | код хисизабизе] Гьелъул цӀар бачӀана гӀарабаца гьенив вукӀарав хӀакимасде абулеб букӀараб цӀаралдасан: «сахӀиб ас-сарир» — «тах-бакӀалъул бетӀергьан»[3]. "Сарир" абураб термин кколаро халкъалъул цӀарлъун, гьеб ккола цо-цо бакӀалда бетӀерасул титуллъун ("сахӀиб ас-Сарир"), цогидал бакӀазда пачалихъалъул цӀарлъун.[4] Ракь[хисизабизе | код хисизабизе] Жакъа къоялде цӀунун ругел сипатазда рекъон, Сарир букӀана гӀемерал гӀадамалги ругел, гӀемерал хъулбуз щулат гьабураб хӀукуматлъун. Гьелъул тахшагьар букӀана Хунзахъ. Жиндир бищун цебе тӀураб заманалда Сариралде гъорлъе унаан Дагъистаналъул мугӀрузул рахъги гӀодолъиги, ва гьединго мадугьалъихъ ругел ракьалги (Черкессалъа бахъараб Дербендалде щвезегӀан)[5] . Сариралъул — Дербендалдаса хьундасебгун бакътӀерхьул рахъалда лъабго бахиналъ — букӀана 12000 росу. Сариралъул ханасда цӀар букӀана Пилан-шагь, ва гьев вукӀана христианияв. Цо-цо тарихчагӀаз абухъе, Сасанидазул наслуялъул ахирисев хан Ездигерд, гӀарабаз жив къезавидал, лъутун вуго Хорасаналде, ва амма жиндирго меседил тах ва гӀемераб бечелъи Бахрам-Чубин абулеб тухумалъул хӀакимгун Ездигердица нухарегӀун буго Кавказалъул мугӀрузде. Гьев Бахрам-Чубиназул хӀакимас, хадуб Саририн жинда цӀар лъураб ракь босун, гьеб тахги ва кинабниги ракьги, мулкги тун буго жиндирго наслабазе. Гьижраялъул VI-леб гӀасруялда (1107 ва 1205 саназда гьоркьоб) вукӀарав машгьурав шагӀир Низамица гьеб цӀар, ай Сарир абулеб, бачӀанин рикӀкӀун буго Кей-Хосровил тахалъулги тажалъулги цӀаралдаса, жалги гьенир (ай Сариралда) нохъабазда рахчун ругел.[6] Цогидаз абула, Сарир абураб цӀар бачӀанин гьеб бакӀалъул ханзабазул меседил тахида гӀодор чӀезе бугеб итяралдаса. Сариралъул ханас жиндирго кверщаликь ругел халкъазул бакьарав чи лъугьинавулев вукӀун вуго лагълъун, ва гьес чабхъенал гьарулел рукӀун руго хазаразул ракьалде. Сариралда аскӀоб букӀана Зирехгеран, гьабсагӀат бугеб Кубачи, жаниб гӀумру гьабун ругел — бусурбаби, христианал ва жугьутӀал. Сариралдаса хьундехун букӀана Гъумекиб, жиб Хайтакъалдаса бакътӀерхьудехун бугеб. Амма хадуб, Бакихановас рехсолеб буго: Гун (Хун) абулеб рахъ бугин МугӀрузулаб Гъумекиб ва Авар, ва гьезул хан вугин Пилан-шагь, гьес ханлъи гьабулеб буги Гъумекибги, ГӀахъущаги, Аваралдаги. Гелбахъ — Сариралъул хьундасеб тахшагьарилан жинда абулеб букӀараб — Бакихановасда рекъон, букӀун буго Сариралъул цояб рахълъун, жинда жаниб Агран шагьар бугеб, жибги Сулахъалъул кваранаб рагӀалда букӀараб, Гъизил-Яралда (Гъизляралда) букӀараб Сурхаб щулалъи, Кичимаджар хъала — Эндиреялдаса тӀадехун, Чумлуялда букӀараб, Улумажар хъала (Татартоп) — гьабсагӀат ГьитӀинаб Кабардаялда бугеб михӀмар. Гьенибго Бакихановас хъвалеб буго, Сариралъул ханасе Терекалъул байбихьи бугеб бакӀалда рукӀарал гӀарцул магӀданал рахъулеб бакӀги Аграналда пугеб пахьул магӀдан бахъулеб бакӀги кколеб букӀанин; Сулахъалъул квегӀаб рагӀалда Чирурталдаса тӀадехун ругел рухӀарал иццаазде гьанжеги абулин Гелбахъалъул лъиналин, ва гьеб цебе рехсарабщинабги, Семендерги, Кейванги (Индираялдаги Таркиялдаги гьоркьоб) ва Сулахъалъул кваранаб рагӀалда бугеб Балхги гъорлъе унин Туман-шагьил ракьазде.[6] Тарих[хисизабизе | код хисизабизе] Сарир лъугьин[хисизабизе | код хисизабизе] Сарир пачалихъ хӀисабалда баккана V гӀасруялда. Биценазда гьеб хурхинабун буго персазул ханзабазул тах мугӀруде бачӀиналда. Цо-цо баяназда рекъон, Сариралъе кьучӀ лъурав чилъун рикӀуна персазул рагъул цевехъан Бахрам Гур; цогиязда рекъон — бакӀалъул ханлъун чи танин персазул шагь Хасров Ануширваница. Сариралъул бутӀрузул букӀана меседил тах, ва гьеде гьабулеб букӀараб цӀар буго авараншагь. ГӀарабазул Ибн Рустаца (X гӀ.)баян кьолеб буго, Сариралъул ханасда цӀар бугин «Авар» (Auhar) абун. X гӀасруялъул гӀарабазул тарихчи МасгӀудиясдасан бачӀана: «ГӀарабаз Иран бахъидал, ахир тӀаде гӀунӀана сасанидазде, сасанидазул хан Йездигерд гӀарабаздаса лъутана, жиндаго цеве гьес витӀана божарав чи Сариралде жиндирго бечелъигун ва меседил тахгун. Хан чӀавана, гьес витӀарав божарав чи вахчана мугӀрузулаб Дагъистаналда. Сариралъул ханас жиндаго абизе лъугьана СахӀиб-ас-Сарир абун, ай меседил тахалъул хважаин, гьесул кверщаликь ругел гӀадамазде сарирал абун. Сариралъул ханасул букӀана бахъун бадарулареб къуватаб хъала, цӀарги ал-Ал (Аркас) бугеб, гьениб жаниб цӀунун букӀана кинабго гьесул хазина. Тахшагьарлъун букӀана Хумрадж (Хунзахъ). Улкаялда букӀана 12000 тухум, жалги батӀи-батӀиял жанияблъиязде риххарал, ва ханас жиндиего бокьарав чи лагълъун гьавулаан. Сариралъул ханасда абулаан „Авар“-илан. Гьев вукӀана насранияв, пачалихъалъул хутӀарал гӀадамал рукӀана хъанчие лагълъи гьабулел, гьез лагълъи гьабулаан „бакъвараб бетӀералъе“. Сариралъул рукӀана батӀи-батӀиял халкъал. Сариралъул гӀоръи цураб букӀана хазаразулгун, ва гьелгун Сариралъе гӀемер рагъал гьарулаан»[7] . Сарир буго гӀаммаб цӀар. ГӀарабаз Сариралъул хӀакъалъулъ хъвалеб мехалда, Сариралда гъоркь букӀана Дагъистаналъул гӀемерал ракьал, ва гьенир рукӀана гӀемерал халкъал (гьездаго гьоркьор Европаялде арал аваразул хутӀаралги, хазаралги). ГӀарабазул ракьал Дагъистьан сверун кӀодолъидал, Сариралъул ракьал гьитӀинлъулел рукӀана. Гьелъул хӀасилалда Сариралъулхъ хутӀана цохӀо гьабсагӀат ругел магӀарулазул мухъазулги ва цо-цо гьезда мадугьалихъ ругел мухъазулги ракьал. Сарир абураб цӀар магӀарулазе чияраб кколаро, буртияз гьабсагӀатги абула магӀарулазда сулиял (ай магӀарулал) абун, гьебги Сарир абураб рагӀиялъул гӀагараб ккола[7] . Сарир VII–XI гӀасрабазда[хисизабизе | код хисизабизе] В VII–VIII гӀасрабазда Сариралъ Хазар каганаталъул рахъ ккуна гьелъ гӀарабазде данде гьабулел рагъазулъ. Гьебго заманалда Сариралъул кколаан Эрети ва Тушети. ГӀарабаз мекъса рикӀкӀунаан Сарир, насранияб хӀукумат хӀисабалда, Византиялда бараб букӀанилан. 737 соналъ гӀарабасул аскар Марван ибн МухӀамадил бетӀерлъиялда гъоркь Сариралде тӀаде кӀанцӀана. Сариралъ къуватаб данде чӀей гьабуна; лъагӀалица тӀаде кӀанцӀаразде данде рагъ гьабуна. ГӀарабаз, сверун ккун, босана Гъумекиб бугеб хъала. Хадур гьел рачӀана Сариралъул тахшагьаралде. Ал-Куфиясда рекъон, Марваница битӀун лъагӀалица сверун ккуна Сариралъул ханасул хъала, ва гьелдаса хадуб Сариралъул ханасда (Абухисрода) тӀад лъуна магъало кьей. ГӀарабал ана мадугьалхъ бугеб Туманалде, Сарир лъугьана ГӀарабазул Халифаталда бараб пачалихълъун[7] . Сариралъул ханасда тӀад лъуна щибаб лъагӀелалъ Дербендалда вугев гӀарабазул сардарасе 500 къвакӀарав гӀолохъанчиги, 500 кьунсрул чӀегӀерал ясги лагълъуде кьезе, гьединго Баб-ал-Абвабалъул тӀорщел цӀунулеб бакӀалде 100000 роцен тӀорщалилги кьезе[7] [8]. 1928 соналъ сиясатаб тӀадкъаялдалъун Хунзахъе щварав гӀурус офицер Хринсафил хъвай-хъвагӀиялда буго: «гьаб шагьаралда» (ай Хунзахъ) ислам тӀибитӀизабуна 790/91 соналъ Аб­дулмуслимица ХӀамзатил «яргъил къуваталдалъун». ГӀарабалда бугеб «Абулмуслимил Тарихалда» гьединго рехсон вуго Абулмуслимги Хунзахъги. Гьелда рекъон, VIII гӀасруялъул машгьурав сиясатчи ГӀабдурахӀман Хорасани, тарихалда живги Абулмуслим цӀаралдалъун рагӀарав, вачӀун вукӀун вуго Бакъдасеб Дагъистаналде, ва гьениб гьес ислам тӀибитӀизабулеб букӀун буго. Гьесул хӀалтӀи цебе бачун буго гьесул лъималазги, лъималазул лъималазги. Абулмуслимил наслуялъул цо гӀаркьел рещтӀун буго Гъумекиб, цогияю — Аваралда, ай Хунзахъ[9]. «Дербенд-наме»-ялда рекъон в 733/34 соналъ халифасул вац Маслама ибн ГӀабдулмалик, Гъумекибги, Хайдакъги Табасаранги кверде босун хадуб, тӀаде уна гӀахъущдериде ва «аваразде, жидер тахшагьар Хунзах бугел». Мас­ламаца, гьеб иццалда рекъон, гьезда тӀад бергьенлъ босула, хвалчадалъун исламалде руссинарула, гьезул ракьазда мажгитал рала ва, гьенир къадиялги тун, живго Шамалде нахъвуссуна. Сариралъул ханас байбихьула тӀолго Кавказалда жиндирго рахъ кколе чагӀи ралагьизе. Гьедин, Тифлисалъул амир ИсхӀакъ ибн ИсмагӀил (830—853) вукӀана Сариралъул ханасул яс ячаравлъун[10]; гьезул данделъиялъе гьабун букӀана динал батӀиял рукӀаниги[7] . IX гӀасруялъул бакьулъ Сарир тӀубанго батӀалъула ГӀабасиязул халифаталдаса. Гьебго заманалда Сариралде гъолъе уна Филан абураб вилаят, гьелъ «сахӀиб-ас-Сарирасе» щола «филаншагь» абураб титул[7] .[11]. 851 соналъ Ширваншагь тӀаде кӀанцӀула Сариралъул ханасде. 912 соналъ Дербедалъул амирас Ширваншагьида цадахъ гьабула чабхъен Шанданалде, гьелъие кумек гьабуле букӀана сариралъул ханас[7] . 968 соналъ Ибрагьим бин Марзубаница кверде босула Ширван ва буюрухъ кьола Дербендалъул амир АхӀмадие мукӀурлъеян. Сариралъул ханасги Дербендалъул амир ГӀабдул-Маликицаги, Ширваналде тӀаде кӀанцӀун, къуваталдалъун босула Шабаран ва гьеб бухӀула.Ширванги чӀунтизабун, аварал цо къоялъ цере лъугьуна Дербендалде ва, гьениб гъалмагъирги гьабун, нахъруссуна мугӀрузде[12]. Зама-заманалда жанисел рагъа-рачариялниги, къватӀисан Ширваналъул рахъалдасан хӀинкъи бугем мехалъги, Дербендазул амиразизе рахчизе бакӀ щолаан Сариралда. Хадуб Дербенд лъугьуна Ширваналъул рахъ ккураблъун ва ал-Бабалъул халкъалъ гьенир ругел аварал гъурула. 971 соналъ Сариралъул ханас чабхъен гьабула Дербендалъул имараталде. Дербендалда аскӀаб авараз дербендалъул амир щущахъ виххизавула, азаргоялдаса цӀикӀкӀун чиги чӀвала[12]. 1032 соналъ Тмутараканалъул Мистиславица гьабула чабхъен Ширваналде, ва гьев лъугьуна Сариралъул ханасул тушманлъун, щайгурого Мистилавгун вагъизе хӀадур вукӀуна Дербендалъул амир Мансур, живги Сариралъул хан Бухт-Йищо II дурцлъун вукӀарав. Аварал, аланалгун къотӀиги хъван, гьелгун цадахъ тӀаде кӀанцӀула Ширваналде, гьужум гьабун бахъула гьелъул тахшагьар Шемаха. Аваразги аланазги 10 къоялъ тала гьабула, 10000-ялдаса цӀикӀкӀун чиги чӀван, бечедаб давлагун жидерго ракьалде нахъруссуна[12]. 1064 соналъ, Ширваналъ гьусун, Сариралъул хан Пиружа цӀидасанги тӀаде кӀанцӀула Дербендалде. Гьединго Сариралъул хазабаца бергьенлъиялъулал рагъул сапарал гьарулаан хазаразул ракьалдеги. Ал-МасгӀудияс хъвалеб буго: «Сариралъун ханас рагъал гьарула хазаралгун ва гьезда тӀад бергьенлъи босула, щайгурого гьел руго гӀодоблъиялда, гьев вуго мугӀрузда. Сариралъул ханзаби лъугьунаан Ширваналъулги Дербендалъулги ишазде гьоркьобе ва гӀахьаллъи гьабулаан рагъузулъ. Хазаразулги гӀарабазулги Каваказада къуват загӀиблъидал, Сарир лъугьуна цогиязда бачӀеб къуватлъун; X гӀасруялде ккола Сариралъул бищун къуватаб заман. Сариралъул ханасде гӀарабазул иццазда абулеб буго «хакан ал-джибал» яги мугӀрузул ханилан. А. П. Новосельцевас хъвалеб буго: «бищун кӀудияв мугӀрузулаб Дагъистаналъул бетӀер вукӀана сахӀиб-ас-Сарир»[13]. Сарир букӀана мугӀруздаги гӀодоблъиялдаги бугеб пачалихъ. Аланиягун гьоркьолъаби, хазаразде данде чӀезе гьарурал, щулат гьарулаан ригьиназдалъун[14]. Сариралъул ханлъи, ХӀ. В. ХӀажиевасдаги В. М. Бейлисидаги рекъон, букӀана тӀолго Дагъистаналъул пачалихълъун[15][5] . Якубияс хъвалеб буго, Арраналда 4000 росу бугин, ва гьезул гӀемерисел Сариралъул ханасул ругин[16]. Профессор А. Д. Данияловасда рекъон, Ширван ккола Сариралъул некӀсияб ракьлъун. Сариралъулги Аланиялъулги цоцада цурал гьоркьолъабазул бицуна гӀемерал иццаз. МасгӀудияслул баян кьеялда рекъон, Сариралъул ханас Аланиялъл хангун наслуяю бухьен гьабун буго, цоцазул яцалги рачун[17]. Аланиягун букӀараб бухьен бихьизе бегьула ономастикаялда, хасго аваразул бутӀрузул (жидер улбул гӀемерисеб аланиялъул ханзабазул ясаллъун рукӀунел рукӀарал) цӀаразда. Масала, кӀиго нухалъ данде чӀвалеб ХIII – XIV гӀасрабазул Авар нуцалзабазул цӀар — Сиртан (яги Саратан) гьединго даде чӀвала аланазул нартазул эпосалда Сырдон, Ширда хӀисабалда. Гьедин Урусманг абураб цӀар, жибги аваразул аристократазда гьоркьоб XV – XVI гӀасрабазда тӀибитӀун букӀараб[18]. Шамалъул тарихчи Абу-ль-Фидаца (1273 – 1331) баян кьолеб буго: «Матрахиялдаса бакъбаккудехун чвахулеб буго ал-Ганам гӀор, жибги ас-Сарир абураб улка къотӀун чвахулеб. Ас-Сариралъул батӀераб шагьар буго мугӀрузда, жибги мацӀазул мугӀрузда бугеб. ал-Ганам гӀор буго кӀудияб, хасало гьеб цӀорола, ва юк баччулел хӀайванал гьелдасан доррехун уна. Гьеб чвахула ал-Хазар ралъдалъе...»[19]. Ал-Ганам гӀор (гӀараб. – «Куйдул гӀор») В.Ф.Минорскияс Сулахъгун цогьабула[20], И.Г.Коноваловас рикӀкӀуна гьеб гӀор Кума бугилан[21]. Лъалеб жо буго: ХII гӀ. ва ХIII гӀ. байбихьуда Сариралъул гӀорхъабазда жаниб букӀана Дагъистаналъул ракьал, Сулахъ букӀана аваразул пачалихъалъул жанисеб лъел нухлъун. Сулахъ лъарагӀлъиялде лъушьунеб бакӀалда букӀана Сариралъуд хьундасеб тахшагьар — некӀсияб Гелбахъ шагьар. Гьеб букӀана Сариралъул щулалъилъун, ва гьенисан Сариралъул хӀакимлъи тӀибитӀулаан хьундасеб гӀодоблъиялде, жибги гӀемерисеб Сариралъул гӀадамазул кулияз ккураб. Гьединго Гелбахъалда щолаан тущбабазул тӀоцебесеб кьабиги, масала, ХIII гӀасруялда гъазияз цин къезавула нуцаласул вац Кагьру, жиндир чӀей бугеб бакӀ Гелбахъ букӀараб, ва гьелдаса хадуб Хунзахъги босула[22]. Гелбахъ археологияб комплексалда гъорлъ букӀана некӀсияб шагьаралъулги, росабазулги, щулалъи цӀуниялъе рарал гӀуцӀабиги ва хобалги. ГьабсагӀат гьеб тӀерхьун буго Гелбахъ ГЭСалъул хӀорниб. Чирурталъул некӀсиял хабзал рукӀана Сулахъалъул кваранаб рагӀалда ва цебе заманалда Хьундасеб Дагъистаналъул авлахъазул рахъалдаса цӀунун букӀана къуватаб къедалдалъун.[23] Сарир биххи[хисизабизе | код хисизабизе] Сариралъул хӀакъалъулъ ахирисеб рехсей ккола 1067 соналде. Сарир биххизе байбихьана пачалихъалда жанир рукӀарал насранияздаги, бусурбабаздаги, жугьутӀаздаги, хъанчи лагълъи гьабулездаги гьоркьор лъугьарал жанисел ва къватӀисел рагъал сабаблъун. XI гӀасруялда Сариралдаса ратаӀалъана бакътӀерхьуда ругел ракьал (гьабсагӀат ругел Болъихъ, ЦӀумада ва ГӀахьвахъ мухъал).. Е. М. Шиллингил баяназда рекъон: ГIандигIоралъул квегӀаб рагӀалдаса добехун ругел ракьал кколеллъун рикӀкӀунаан ЖугьутӀ-ханасе, кваранидехун ругел ракьал рукӀана Суракъатил I. Батизе бугу, Хазария биххизабидал Сариралде лъутун рачӀарал жугьутӀал гьенирго чӀун руго, ва Сарир биххидал гьелъул бакътӀерхьул рахъ ккун буго. Сариралъул ракьалда лъугьана аваразул боял, гьабсагӀат бугеб Хунзахъ мухъалда, Сариралъул ракӀлъун букӀараб, лъугьанаАвар нуцаллъи, жибги Сариралъул битӀараб ирсилаблъун кколеб. Пачалихъияб низам[хисизабизе | код хисизабизе] Сариралъул низам букӀана ханлъияб. Ханасул кверщеллъи кьолаан ирсалъе. Сариралъул аскаразулъ рукӀана аза-азар чи[24]. ТӀадегӀанал гӀадамазул рукӀана тӀарханал ва батрикал (патрициял). Ханзабазул рукӀунаан мухьдахъ ккурал бодул къокъаби. ЖамгӀияб гӀуцӀи[хисизабизе | код хисизабизе] Жакъа къоялъ ругел иццазда рекъон, VI-X гӀасрабазда МугӀрузул Дагъистаналда байбихьана цебесеб феодалияб социум.[25] ЖамгӀияб гӀуцӀиялъул аслияб бут8алъун букӀана гьитӀинаб хъизан. Халкъалъул тӀадегӀанал чагӀилъун рукӀана ханзаби, рагъул церехъаби ва цогидал нухмалъиялъул гӀадамал. Феодалаздаса гъоркьегӀан хӀокӀазда рукӀана рагъухъаби, гьезул церехъаби, росалабазул бутӀрул — раисал ва диналъул хъулухъчагӀи. Бусурбабазул пачалихъазда раис кколаан бакӀалъул халкъалъул бищун хӀурматиял хъизаназдаса рищарал чагӀи, жидеца администрациялдаги халкъалдаги гьоркьочилъи гьабулел рукӀарал: администрациялъул тӀадкъайял тӀуралел, шагьаралъул, росабазул гӀадамазул цӀаралдасаги хӀалтӀулел.[26] "Ширваналъул ва ал-Бабалъул тарихалда" бицен гьабун буго "нусго Сариралъул раисазул".[26] Раисалин абулел чагӀазда бакӀалъул мацӀазда абулеб букӀараб цӀар лъалеб гьечӀо. Ханзаби[хисизабизе | код хисизабизе] Абухисро (гӀаг. 740) Аваз (IX гӀ. кӀиабилеб бащалъи) Бухт-Йишо I (905 с.) Пилан-шах (940—950 сс.) Бухт-Йишо II (1025—26 сс.) Пиружа Токку (1065 с.), цевесесул вас Тарханал ва батрикал[хисизабизе | код хисизабизе] Рагъухъаби[хисизабизе | код хисизабизе] Узденал[хисизабизе | код хисизабизе] Райятал ва лагъзал[хисизабизе | код хисизабизе] ХӀужаби[хисизабизе | код хисизабизе] ↑ Аббас-Кули-ага Бакиханов (1991). "Гюлистан-и Ирам". «Восточная литература» (мацӀ: русский). Щвей 2020-07-06. {{cite web}}: Unknown parameter |description= ignored (help) ↑ Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Топографическое описание Ширвана и Дагестана. Положение и наименование стран, происхождение жителей. Языков и вероисповеданий // . Цитата: «Территория Сарира локализуется в междуречье Андийского Койсу, Аварского Койсу и Кара-Койсу. Населена была аварами.» ↑ В. Ф. Минорский. Худуд ал-Алам. ↑ "Авария в X-XV вв." Введение. (Атаев М. М.). 1 2 Бейлис В. М. 1963. sfn error: no target: CITEREFБейлис_В._М.1963 (help) 1 2 1 2 3 4 5 6 7 Магомедов Р. М. 2002. sfn error: no target: CITEREFМагомедов_Р._М.2002 (help) ↑ Древние правовые памятники Аваристана/ / 2013-03-28/ ↑ "Archive copy". Архивация оригинал, 2019-03-26. Щвей 2019-08-15.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) ↑ В. Ф. Минорский. История Ширвана и Дербента X—XI веков. — М., 1963. ↑ Ал-Белазури. Китаб футух ал-булдан. — Лейден, 1866. С. 196. 1 2 3 Аль-Масуди. История Ширвана и ал-Баба / Пер. с араб. С. Г. Микаэляна. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. ↑ Ибн ал-Факих. Китаб ал-булдан. — Лейден, 1885. С. 291. ↑ Ал-Масуди. Луга золота и рудники драгоценных камней. (Пер. Караулова Н. А.) — Тифлис. 1908. ↑ В. Г. Гаджиев Сочинение Гербера И. «Описание стран и народов между Астраханью и рекою Курой находящихся». — М., 1973. С. 165. ↑ Якуби. История. (Пер. Жузе П. К.) — Баку, 1927. ↑ Минорский В.Ф. Указ.соч.С.204. ↑ Атаев М.М. Авария в X-XV вв. Махачкала, 1995.С.112 ↑ Коновалова И.Г. Восточная Европа в сочинениях арабских географов XIII - XIV вв. М., 2009.С.117. ↑ Минорский В.Ф. Указ.соч.С.119. ↑ Коновалова И.Г. Восточная Европа в сочинениях арабских географов XIII - XIV вв. М., 2009.стр68-69. ↑ Атаев М.М. Авария в X-XV вв. Махачкала, 1995.С.126 ↑ Федоров-Гусейнов Г.С. История происхождения кумыков. Махачкала, 1996. С.44 ↑ Аликберов А. К. Эпоха классического ислама на Кавказе: Абу Бакр ад-Дарбанди и его суфийская энциклопедия «Райхан ал-хака’ик» (XI—XII вв.) / А. К. Аликберов. Ответственный редактор С. М. Прозоров — М.: Вост. лит., 2003. ↑ Авария в X-XV вв. Атаев М. М. 1 2 Минорский В. Ф. Указ. соч. С.163. Адабият[хисизабизе | код хисизабизе] Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербента. — М.,1963 Атаев Д. М. Нагорный Дагестан в раннем средневековье (по материалам археологических раскопок Аварии). Махачкала, 1963 Тахнаева П. И. Христианская культура средневековой Аварии (VII—XVI вв.) в контексте реконструкции политической истории. Махачкала, 2004 Айтберов Т. М. И аварский язык нуждается в государственной поддержке // Журнал «Народы Дагестана». 2002. № 5. С. 33 — 34 Магомедов Мурад Походы монголо-татар в горный Дагестан // История аварцев. — Махачкала: ДГУ, 2005. С. 124 Босараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Сарир&oldid=96738» Категориял: CS1 errors: unsupported parameter CS1 русский-мацӀал иццал (ru) Harv and Sfn no-target errors Pages using sfn with unknown parameters CS1 maint: archived copy as title Дагъистаналъул тарихалда рукӀарал пачалихъал Россиялъул тарихалда рукӀарал пачалихъал Гьаб гьумер тӀарамагъадисеб нухалъ хисизаби: 19:50, 3 новембер 2025. Страница была сгенерирована с помощью Parsoid. Текст щун буго Creative Commons Attribution-ShareAlike лицензиялда гъоркь; рукӀине бегьула тӀадеги шартӀал. Ралагье ХӀалтӀизабул шартӀазухъ детализациялъе. Конфиденциялъул политика Wikipedia хӀакъалъулъ Жавабчилъудаса инкар Рагъариялъул кодекс ГӀуцӀунчагӀи Статистика Кукиязда хурхун лъазаби Телефоналъул версия Балагьизе Балагьизе Отобразить/Скрыть содержание Сарир 19 мацӀ ТӀадежубазе тема