Wielkie Kiedy

Wielkie Kiedy

The Great When

Autor	Alan Moore
Typ utworu	urban fantasy
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania	Wielka Brytania
Język	język angielski
Data wydania	1 października 2024
Wydawca	Bloomsbury Publishing
Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego	21 maja 2025
Wydawca	Echa
Przekład	Wojciech Szypuła
poprzednia brak następna I Hear A New World

Wielkie Kiedy (ang. The Great When) – brytyjska powieść fantasy napisana przez Alana Moore. Została wydana 1 października 2024 przez Bloomsbury Publishing, a w Polsce 21 maja 2025 nakładem wydawnictwa Echa, w tłumaczeniu Wojciecha Szypuły. To pierwsza z pięciu planowanych powieści wchodzacych w skład serii Długi Londyn.

Tło powstania

Autor Alan Moore postanowił, że cykl Długi Londyn (ang. The Long London Quintet) będzie poruszał temat pięciu ostatnich dekad XX wieku, aby umożliwić lepsze zrozumienie współczesności. Oryginalny tytuł The Great When jest grą słów nawiązującą do „Great Wen” – określenia ukutego przez angielskiego publicystę Williama Cobbetta, który w XIX wieku pogardliwie opisywał Londyn jako „wielkiego kaszaka” (z angielskieg wen). Moore wymyślił imię Dennis Knuckleyard, zasypiając; uznał je za jednocześnie zabawne i intrygujące, a później uświadomił sobie, że nikt nigdy nie nosił nazwiska Knuckleyard jako takiego stworzonego od imienia własnego ojca. Pisząc powieść, autor czerpał z pamiętanych przez siebie informacji na temat Londynu, a także bazując na twórczości Michaela Moorcocka oraz Iaina Sinclaira (któremu książka jest dedykowana), archiwów poświęconych Stoke Newington oraz ówczesnych map, takich jak London A–Z. Z powodu ograniczonej sprawności nie odwiedzał osobiście opisywanych ulic, choć w innych okolicznościach prawdopodobnie by to zrobił. Najtrudniejszą częścią pisania – według niego – było połączenie tej minionej geografii z magią w taki sposób, aby czytelnicy odczuwali fizyczną, „przeżywaną pośrednio” więź z opisywanym światem. Kursywę obecną w książce zastosowano, aby sygnalizować natychmiastowe wrażenie sytuacyjnego wykorzenienia przy wejściu do „Wielkiego Kiedy”, które Alan Moore uważał za doświadczenie „wstrząsające” i celowo przeciwstawne wobec podobnych, lecz nieszkodliwych motywów w literaturze fantasy. Alan Moore podziękował rysownikowi komiksowemu Kevinowi O'Neill za stworzenie Ironfoota Jacka Neave’a w The League of Extraordinary Gentlemen: Century 1969 oraz za przekazanie anegdoty, dzięki której Coffin Ada niechętnie się targuje. Towarzystwo literackie Friends of Arthur Machen dostarczyło natomiast wglądu w życie i twórczość walijskiego pisarza i mistyka Arthura Machena.

W powieści pojawiają się różne, przenikające się wersje Londynu. Podobne światy występują w twórczości takich pisarzy jak Neil Gaiman, China Miéville i V.E. Schwab.

Fabuła

Shoreditch Town Hall, budynek znajdujący się w tym samym rejonie Londynu, co antykwariat z powieści.

W 1949 osiemnastoletni Dennis Knuckleyard pracuje w antykwariacie w Shoreditch w Londynie. Właścicielka sklepu, Ada Benson, wysyła go po rzadkie książki Arthura Machena do firmy znajdującej się w pobliżu Charing Cross Road, jednak Dennis zastaje lokal zamknięty. Udaje się więc do mieszkania właściciela przy Berwick Street, gdzie kontakt Ady, Flabby Harrison, zaprasza go do środka, wyraźnie zaniepokojony. Dennis dowiaduje się, że wśród oferowanych przedmiotów znajduje się jeden przypadkowy egzemplarz: A London Walk autorstwa wielebnego Thomasa Hampole’a. Odkrycie to skłania Harrisona do obniżenia ceny, co przekonuje Dennisa do zakupu całego zbioru i dostarczenia go do antykwariatu.

Austin Spare, brytyjski arysta oraz jeden z bohaterów powieści.

Zaniepokojona Ada żąda od Dennisa zwrotu A London Walk, twierdząc, że książka pochodzi z innego Londynu i nie powinna istnieć. Gdy Dennis dociera na Berwick Street, widzi ciało Flabby’ego Harrisona wynoszone do karetki. Przerażony ucieka i spędza resztę dnia na piciu alkoholu, spotykając w pubie bukmachera, Prince Monolulu. Postanawia następnie pozbyć się pechowego artefaktu, zwracając go tam, skąd pochodził, jednak śledzi go dwójka mężczyzn. Ucieka przez tajemniczą bramę i trafia do nadprzyrodzonej części Londynu, gdzie samo otoczenie próbuje go pochłonąć. Z opresji ratuje go miejscowy Maurice Calendar, który radzi mu dostarczyć A London Walk malarzowi-surrealiście Austinowi Spare’owi, aby ten przekazał książkę City Heads. Następnie odwozi Dennisa do właściwej Fleet Street. Grace Shilling, prostytutka, która zauważa go płaczącego przy krawężniku, z ciekawości udziela mu schronienia.

Dennis udaje się do Brixton i, wypytując o miejsce zamieszkania Austina Spare’a, zostaje skierowany do najbardziej zaniedbanego budynku w okolicy. Po wpuszczeniu do niewielkiego mieszkania malarza w suterenie opowiada mu o swoim położeniu. Austin zgadza się pomóc i sugeruje, że dla własnego bezpieczeństwa Dennis powinien tymczasowo zatrzymać przy sobie A London Walk. Gdy Dennis wraca do mieszkania Grace, zastaje tam trzech gangsterów przetrzymujących kobietę jako zakładniczkę. Jack Spot, przywódca gangsterów, wie o istnieniu innego Londynu i zamierza podjąć negocjacje z bogiem przestępców władającym tym wymiarem. Dennis proponuje, że zorganizuje spotkanie między nimi, gdy książka wróci na właściwe miejsce. Jack zgadza się na ten układ pod warunkiem, że życie Grace i Dennisa będzie stanowiło zabezpieczenie umowy. Następnego ranka Dennis i Austin udają się do innego Londynu, gdzie przekazują A London Walk City Heads oraz uzgadniają termin spotkania w Arnold Circus w imieniu Jacka.

W rzeczywistym Londynie Dennis spotyka się ze swoim przyjacielem Clivem Amerym, któremu zwierza się z niedawnych przeżyć. Następnie udaje się na umówione spotkanie z Jackiem. Jakiś czas później Dennis ponownie spotyka Clive’a. Uzgadniają, że spotkają się za tydzień w kawiarni Franklin’s. Tymczasem Dennis rozmawia ze swoim znajomym dziennikarzem, Johnem McAllisterem, poruszając temat ofiar niedawnych morderstw. Jedną z nich jest Kenneth Dolden, co przypomina Dennisowi zapis, który przed laty zauważył w notatniku Clive’a: Dolden, Green, Dorland & Lockart. W związku z tym prosi Johna o zebranie informacji na temat pozostałych wymienionych osób. Dennis zabiera Grace na wystawę prac Austina, zorganizowaną w barze przy Walworth Road. Obecny jest tam również John, który informuje go, że wspomniane nazwiska są powiązane z niewyjaśnionymi zabójstwami, co głęboko niepokoi Dennisa. Tydzień później spotyka się z Clivem w kawiarni Franklin’s, jednak wpada w panikę i nagle ucieka. Clive podąża za nim i w rezultacie trafia wraz z nim do innego Londynu. Dennis oskarża Clive’a o bycie seryjnym mordercą. Ten przyznaje się do winy i twierdzi, że Dennisowi również przeznaczony jest podobny los, po czym kontynuuje pościg za nim. Obaj docierają do dzielnicy zamieszkanej przez pożerające ludzi istoty, gdzie protagonista doprowadza do sytuacji, w której Clive zostaje pożarty przez chodnikowego aligatora. Dennisowi udaje się uciec i ostatecznie powrócić do normalnego życia w antykwariacie Ady Benson.

Tematyka

Wielkie Kiedy wykorzystuje motyw pojawiających się morderców jako argument, że brytyjska psychika została poważnie zaburzona w wyniku nalotów Blitzu, co sprawia, że przyszłość Anglii staje się całkowicie niepewna. Utwór wskazuje, że powojenne traktowanie ubogich w Wielkiej Brytanii ulegnie poprawie po tym, jak wielu z nich zostało zaangażowanych w obronę kraju. Moore wykorzystuje „Wielkie Kiedy” jako środek podkreślający symbolikę, wyjaśniając: Jeśli zniszczysz idee, które coś podtrzymują, sama fizyczna rzecz z czasem osłabnie i umrze.

Tłumaczenia

Powieść została przetłumaczona na co najmniej dwa języki inne, niż język polski.

Rok tłumaczenia	Język	Tytuł	Tłumacz
2024	włoski	The Great When: Il grande quando	Tessa Bernardi
2025	niemiecki	Das Große Wenn	Hannes Riffel

Odbiór

Powieść była porównywana do mistycyzmu Williama Blake. Ilustrację stworzył W. C. Edwards.

Sukhdev Sandhu, pisząc dla „The Guardian”, porównał twórczość Moore’a do pisarstwa J. G. Ballarda, „gorączkowo-onirycznych” powieści Briana Catlinga oraz mistycyzmu Williama Blake’a i Iaina Sinclaira. Jednocześnie zauważył, że tempo narracji miejscami cierpi z powodu okazjonalnych partii ekspozycyjnych i interpretacji biblijnych. Arbaz M. Khan z „Los Angeles Review of Books” uznał powieść za akt literackiej alchemii, który skłania czytelników do kwestionowania zastanej rzeczywistości i rozkoszowania się cienistym światem własnej wyobraźni. Chwalił wykorzystanie przez Moore’a magii i okultyzmu do nadania przedstawionemu światu znacznej głębi historycznej; zarówno ich powiązanie z Długim Londynem, jak i odrębność od niego zostały, jego zdaniem, ukazane po mistrzowsku. Według Khana styl pisarski Moore’a jest satysfakcjonujący właśnie dlatego, że lektura bywa zarazem wymagająca i mozolna. Sam Thielman z „The New York Times” napisał, że powieść ma tempo charakterystyczne dla opowieści przygodowych, w których Moore tak bardzo się wyróżniał jako scenarzysta komiksowy, i jest napisana wyrafinowanym stylem, obfitującym w żarty, zapadające w pamięć imiona oraz błyskotliwe sformułowania.

6 października 2024 pojawiła się również recenzja Simona Ingsa w „The Sunday Telegraph”. 23 grudnia 2024 Matt Holder napisał recenzje powieści dla „Strange Horizons”, a w 2026 ukazała się recenzja powieści w języku niemieckim, napisana przez Horsta Illmera dla setnego numeru magazynu „phantastisch!”.

Odbiór w Polsce

Według Tymoteusza Wronki, piszącego recenzję dla miesięcznika „Nowa Fantastyka”, choć alternatywne i przenikające się wizje Londynu pojawiały się w twórczościach innych pisarzy, to Moore'owi należy oddać palmę pierwszeństwa, zarówno jeśli chodzi o skalę hołdu oddanego angielskiej metropolii, jak i stworzenie najbardziej intrygującej wizji jego alternatywnej wersji. Zwraca on uwagę, że choć Wielkie Kiedy to pierwszy tom cyklu jego fabuła jest zamkniętą całością. Chwali fascynującą i bogatą w detale wizję autora, podając ją z dużą dawką sentymentu. Maciej Tomczak w recenzji dla portalu Fahrenheit zwraca uwagę, że wiele wydarzeń występujących w powieści faktycznie miało miejsce, jednak dla polskiego odbiorcy wiele z nich może nie być znane. Dlatego chwali autora za to, że pod koniec książki wyjaśnia, które z nich wydarzyły się naprawdę. Chwali on przekład Wojciecha Szypuły, któremu udało się oddać bogaty i barwny język, jakim posługuje się Moore. Uważa on, że powieść jest swoistym hołdem dla Londynu, jednak nie pozostaje on bezrefleksyjny.

Do 1 czerwca 2026 na polskim portalu Lubimy Czytać powieść na swoje półki dodało 225 użytkowników. Zdobyła ona 48 ocen ze średnią 6,7/10 oraz 25 opinii.

Adaptacja telewizyjna

Pod koniec 2024 firma Playground Entertainment nabyła prawa do adaptacji książki w formie serialu telewizyjnego. Moore, który wcześniej krytykował próby ekranizacji swoich dzieł, zareagował słowami: Po raz pierwszy w mojej karierze jestem szczerze podekscytowany i pełen entuzjazmu wobec jednego z moich utworów (...) takiego, do którego prawa posiadam i który, jak sądzę, mógłby znakomicie sprawdzić się w innym medium (...) adaptowanego na potrzeby ekranu.